Wandeling Werven

het landschap verandert

Aan het einde van een rustige en bewolkte week is het die zaterdag, als we wandelen rond Werven, stralend weer. 'We' is een gevarieerd gezelschap van bewoners en andere professionals. Van informatie voorzien door Evert en Jacomien. Hun melkvee hebben ze weggedaan en de grond voor de helft verpacht aan een akkerbouwer uit de polder. In de buurt zijn meer veehouders opgehouden met hun bedrijf. Dat is de belangrijke verandering nu. Tien jaar geleden veranderde het landschap drastisch door Ruimte voor de Rivier en de Hoogwatergeul. 

We wandelen in dat veranderende landschap. Want dat is het motto van deze wandeling van de IJssel Anders. Zien hoe het landschap veranderde en verandert. 

Het landschap verandert altijd. Natuurlijk. Want bedrijven innoveren, het klimaat stelt andere eisen. Maar waarnaartoe veranderen? Lijden we aan landschapspijn. Is het een soort rouwproces? Want willen we terug naar onze jeugd? 

Ieder voor zich, in dit gezelschap van 30 – 80 jaar? 

Hebben we een gemeenschappelijke referentie? Voor iedereen begint de geschiedenis opnieuw. Kun je zeggen dat de verandering moet voldoen aan ‘houdbaarheid voor de toekomst’? Maar wat is dat dan? We komen er niet direct uit als we de wandeling nabespreken.

De wandeling 

Het is een mooie wandeling, laat een grote afwisseling aan landschappen zien. Over de oude bandijk, dan de nieuwe dijk van de hoogwatergeul, de Hoenwaard in. De Hoenwaard waar men een heel eind op streek is met een eigen gebiedsprogramma waarin boeren en burgers zich kunnen vinden maar dat dit jaar zomaar is stopgezet door de provincie. Zo ga je niet met mensen om!

We komen langs de plek waar de proefboerderij ‘t Oever stond. In de tweede heft van de 19e eeuw, die glorietijd in de landbouw, waren er veel welgestelden die investeerden in een misschien profijtelijke ontwikkeling. Baron van Ittersum was zo’n innovator, alsook Buisman die er later rozen kweekte. Allemaal op zoek naar rendement in de sector die dynamisch was. 

Ik realiseer me dat verandering eigenlijk het gevolg moet zijn van dynamiek. Dat leidt tot innovatie. De verandering waar we het tijdens de wandeling over hebben is ingegeven door (zelfgecreëerde) problemen. Denk aan stikstof. Bovendien oplossingen die met-stoom-en-kokend-water zijn ontwikkeld. Bovendien, dat maakt het nog wranger, de oplossing maakt het probleem voorlopig alleen maar groter: door de omzetting van (blijvend) gras naar (gangbare) akkerbouw neemt gebruik bestrijdingsmiddelen toe, gaat de waterkwaliteit achteruit en komt door het scheuren van grasland opgeslagen koolstof vrij. 

Terug naar de wandeling. Langs een kleine postzegel hardhout-ooibos, met gezonde bomen. Gezond wil zeggen de dijkbeheerders hoeven niet bang te zijn voor dood hout dat de dijken belaagt. Hier staat dus hardhout – een van de zeldzame gebieden in de IJsselvallei. Anders dan de wilgen aan de overkant, rond de tichelgaten in Windesheim. Maar ook daar doen de meidoornstruiken, eiken groeien. Tenminste zolang RWS niet via Stroomlijn of een ander programma, de voor-haar-hinderlijke vegetatie weghaalt. 

Dan langs de percelen van Landgoed Windesheim, gepacht door Evert en in gebruik bij de boer-uit-de-polder. Was graan, wordt volgend jaar aardappelen. Nu is er een brede akkerrand en bladrammenas als stikstofbinder en bodembedekker. 

Door de weiden lopen we naar het Kloosterbos. Daar raakt het reliëf van de Veluwe de IJsseluiterwaarden. Er stond eens een klooster van de volgelingen van Geert Grote. Zij legden, zoals op meer plaatsen, de eerste dijken aan. 

Ik bedenk me dat we misschien weer op zoek moeten naar nieuwe kloosters. Voorbeelden zijn er al. Klooster Sion bij Deventer, of Nijkleaster bij Jorwerd. Innovatie door contemplatie. 

Via de Bandijk lopen we terug. Langs het Gemaal Veluwe, dan over de brug-in-twee-delen van de uitlaat van de hoogwatergeul. En over de oostelijke dijk van de geul, langs het bietenveld in de geul en de aardappelen die dag net worden gerooid maar niets opbrengen. Veevoer in plaats van voor patates frites. 

Er liggen ook een paar percelen met agrarisch natuurbeheer van Evert. Echt natuurbeheer, heel wat anders dan het natuurbeheer (zie de groene vlakte op de foto): dat is natuurbeheer maar wel vijf keer maaien! Het zou wat. 

Beleid

Veel van de discussie na de wandeling gaat over beleid, of eerder het ontbreken van beleid: de stikstofmaatregelen zijn voor het grootste deel halsoverkop genomen. Het geld ervoor was aan strikte voorwaarden gebonden en stoppersregelingen, extensiveringsregelingen waren maar gedurende een beperkte periode beschikbaar. 

De grote vraag is, wat wil de overheid? Vooral, los van het verkleinen van de veestapel, wat moet er met de grond gebeuren? Inzetten voor natuur, de vrije markt, grondbank-achtige constructies? De overheid stuurt niet. Er is geen plan. Dat geldt ook ten aanzien van natuur, de inrichting van de uiterwaarden. RWS, wat gebeurt of juist niet gebeurt in de Hoenwaard, het zijn allemaal voorbeelden van een overheid die niet stuurt. 

Als boer & burger (en zeker ook de landbouworganisatie) heb je natuurlijk zelf ook een verantwoordelijkheid: meer agrarisch natuurbeheer (maar dan op de goede manier!), meer hagen en bomen aanplanten. Want ondertussen wordt de natuur op plekken wel weer interessanter: zo heeft de zeearend zich weer gevestigd in de IJsselvallei.

Verantwoordelijkheid nemen kun je ook doen in georganiseerd verband: voorbeeld de initiatieven van Stichting IJsselhoeven: ontwerpen voor boerderijen-in-de-dijk. Helaas niet gerealiseerd. 

We komen we tot een paar conclusies:

• Overheid, doe waar je voor bestaat, maak beleid, zo integraal mogelijk; zorg dat je daarin consistent blijft. 
• Betrek bewoners (zal ook wel moeten, Omgevingswet) maar weet ook wanneer dat niet zinvol of zelfs onwenselijk is: dat kan het geval zijn als er sprake is van urgentie
• Daag technici uit om met nieuwe oplossingen te komen; de silent piler bij de Bomendijk Wilp.
• Blijf zelf actief: zorg voor gezamenlijkheid 
•  …..

Het zijn aanbevelingen die vanzelfsprekend zouden moeten zijn: vertrouwen, samenwerking, continuïteit, bewoners-zijn-niet-gek, etc, etc.

En het veranderde landschap? 

Ik denk toch dat ‘echte’ verandering tijd vraagt en meer zorgvuldigheid: dat wil zeggen gebaseerd op een allesomvattende, integrale benadering waarin meer wordt meegewogen, zoals cultuurhistorie, milieuoverwegingen, duurzaamheid, etc.. 'Beleid' heet dat. Dan is verandering (als een actief werkwoord) verantwoord.

Maar dat weten we allang. Waarom gebeurt het dan niet?

Gerard Hendrix., 19 oktober 2025