toen en nu

Het Landschap aan het woord

Ik heb jullie zien komen en gaan. Mannen, vrouwen, kinderen, baby’s vaak nog. Ik heb jullie horen lachen en huilen, zien zweten en zien sterven. En ik heb jullie uiteindelijk opgenomen in mijn grond waardoor je weer deel werd van mijn eindeloze kringloop. Mooi is dat eigenlijk, vind je niet? Ieder hen rol, ieder hen functie, ongeacht wat je was of deed. Zo kijk ik ook naar het nu, naar de mensen die nu actief zijn, standpunten hebben, strevingen. Ik oordeel niet maar onderga. Maar ik reageer wél! Middels mijn natuur, bodemleven en alle andere levensvormen waaruit ik ben opgebouwd. Ik communiceer in vivo, door te zijn en door te veranderen. Ecologie heet dat.

Ik, als schrijver-vertolker van jouw standpunt, probeer een voorbeeld aan jou te nemen. Jij bent deel van de wereld, maar je bént die wereld niet. Jij bent de IJssel, maar evengoed de Fliert, een wetering of een greppel, ieder met hen eigen onvervreemdbare functies.

Als ik aan jou denk dan denk ik ook aan mijn voorouders, hoe zagen zij jou, wat deden zij met je, worstelden ze met je? Al mijn voorouders in vaderslijn woonden in de IJsselvallei .Vanaf 1720 zijn ze bekend. In Welsum, Nijbroek, Terwolde, Twello. Natuurlijk vertrokken er ook: naar Engeland, de VS naar Nieuw Zeeland en overal in Nederland kom je ze tegen. Engberts, Gerrits, Harms, Willemsen, Jansen…. Trouwen deden ze met streekgenoten of met mensen uit Linschoten, Amsterdam, Almelo, Olst, Deventer. Ze heetten Dogterom, van Weerd, Horst, de Wilde, Egtberts, van Deventer, van Emst. Veel mensen in de streek zijn ergens familie van me, niet zelden tot wederzijdse verrassing. Jij ook al?!

Eeuwenlang waren mijn voorouders landarbeiders. Nou, die zullen met je gevochten hebben! Met weerbarstige bomen, doornige struiken, wilde dieren, water en droogte. En met wat zij ziektes noemden, plagen, onkruiden: voor jou waren het niet meer dan delen van je existentie. Ze woonden in kleine boerderijtjes, katersteden, met wat eigen grond, 1 of 2 koeien, een varken en wat kippen. Mijn voorvaderen werkten meestal op het land bij grote boeren of op één van de vele landgoederen. Op de Quabbenburg, het Holthuis, de Ziele. Misschien dat ze op de marke, toen die nog bestond, een stukje grond konden bewerken en er hun koeien konden laten lopen ter aanvulling van hun karige loon. In de winter maakten ze klompen van je wilgen en populieren zoals zo veel van hun collega’s. Mijn voormoeders deden wat alle getrouwde vrouwen deden: zorgen voor de kinderen, het huishouden, het erf en het (klein)vee. En soms werkten ze mee in de huishouding van de landgoederen. Mijn overgrootmoeder viel daarbij van een trap en brak haar rug. Waarop ze door de landheer hardvochtig werd weggestuurd en zij en overgrootvader een andere baan en een ander huis moesten zoeken. Zijn was de rest van haar leven aan een stoel gebonden en zou nooit meer kunnen lopen. Is dat wat natuur is? Het recht van de sterkste? Zit jij zó in elkaar, is dat je basis?

Eén van mijn voormoeders leek haar lot te ontsnappen. De patriotten hadden met steun van de Fransen in de nasleep van de Franse Revolutie van 1789 in veel plaatsen de macht overgenomen. Mijn betovergrootmoeder, Heiltje, was geboren in 1792 en ontving prompt goed onderwijs net als haar latere echtgenoot. Als keuterboerinnetje, zou zij als jonge twintiger zelfs toetreden tot het leidende driemanschap van Terwolde. Héél even kregen gewone mensen, zelfs vrouwen, een stem als een zeldzame plant die in een hoekje van jouw landschap mag opbloeien. Lang duurde het niet. Al gauw was de burgemeester van de in 1818 nieuw gevormde gemeente Voorst weer als vanouds van adel en werden de vrouwen weer de keuken in gestuurd. De kinderen van Heiltje de Wilde en Willem Jansen bleven analfabeet. Pas mijn grootouders en hun kinderen vonden na bijna 100 jaar weer de weg uit armoede en onmacht. Van de 6 broers en zusters van mijn opa stierven er evenwel nog 5 voor hun 10e jaar.

Zó genadeloos kan natuur zijn. Iets wat jij nog steeds meemaakt als moderne landheren jou mishandelen en misbruiken. Ze dwingen je tot maximale producties, ze bevuilen je met veel te veel zoute kunstmesten, mineralen en chemische troep. Zij zijn het die je uitdunnen, kaal slaan en kwetsbaar maken. En met jou ook ons, dat besef ik elke dag. Maar ook begrijp ik dat deze ontwikkeling niet simpelweg het gevolg is van hardvochtigheid en egoïsme, van kortzichtig eigenbelang. Alsof boeren het per definitie slecht met je voorhebben. Ik begrijp heel goed dat die kaalslag zijn wortels vindt in de markt waaraan de boer is overgeleverd en dat het in ons aller belang is die al te vrije markt te beteugelen en de overheid die die markt beschermt tot betere inzichten te brengen.

Ben jij van jezelf eigenlijk lankmoedig en wijs? Als vanzelf uit op evenwicht en gezonde groei? Nee hè, zo werkt het niet. Jij bent niets meer en minder dan wij van je maken. Wij moeten als jouw beheerders en gebruikers die lankmoedigheid en wijsheid zelf in jou bouwen, voorbij de hardvochtigheid. Ecologisch beheer noemen we dat tegenwoordig. Vroeger, in de tijd van mijn voorvaderen ging dat als vanzelf in een heilig ontzag voor elkaar. Nu moeten we daar heel hard voor knokken. Vluchten kan niet meer, de geitenpaadjes zijn op.

Studeer, doe en debatteer!

-----------------------------------------

Ter inspiratie:

Dini Hiddink-Dijkman. Werken zo lang het licht was. Deel 1 en 2, 1982, 1986.
H.W.Heuvel. Geschiedenis van het land van Berkel en Schipbeek. 1903.
Bertus van den Bremen. Dienen an de diek. Werkervaringen van knechten, meiden en boeren aan de IJsseldijk. 1986.
Leo en Theo Salemink. Ondankbare grond. Een boerenepos. 2014.
Theo Salemink. Vrouwen van het Land. Epos van 3 dagloonsters. 2021.
Friedrich Engels. Over het boerenvraagstuk. 1894.
Auke van der Woud. Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848. 1998.
Auke van der Woud. Het landschap, de Mensen. Nederland 1850-1940. 2020.
Bas van Bavel. De onzichtbare hand. Hoe markteconomieën opkomen en neergaan. 2018.

Gert Jan Jansen
Een leven lang gewas- en landbouwvernieuwing in (exotische) groenten en eetbare wilde planten, sociaal en renderend. Xotus Delft (1983-2002), Hof van Twello (2003-2020), Florae Renderend Landschap (v.a. 2021).