Gevonden Voorwerpen
De Hanzepersen
Private Press
Het is een bijna vergeten goed: de vrijheid van drukpers. Volgens de grondwet mag eenieder z’n eigen verhaal vermenigvuldigen en verspreiden. Dat houdt niet in dat je alles mag zeggen: de rechter kan achteraf oordelen en straffen.
Dat ‘vermenigvuldigen’ was in de praktijk niet zo eenvoudig. In de grafische sector waren afspraken gemaakt over wie een drukpers, letter en inkt konden kopen en wie niet. Particulieren waren op die manier nagenoeg uitgesloten van zetten en drukken. Wereldwijd wordt deze groep van gedrevenen en liefhebbers met de drukpers geduid als private press.
Met de komst van de het fotografisch zetsel, offsetpers, en later de printer, konden steeds meer mensen over reproductiemiddelen beschikken. Daarmee kwam een einde aan de exclusieve status van de drukpers.
Ook kwam deels een einde aan ambachtelijke beroepen als lettergieter, lettersnijder, zetter, typograaf, clichémaker, opmaker, corrector, en drukker.
In Nederland heeft dit selecte gezelschap van solisten een andere naam te weten (stichting) Drukwerk in de Marge. Een stichting die de afgelopen tien jaren in omvang is toegenomen van 250 naar 650 donateurs. Allemaal autonome drukkers die met loden en houten letter, een eenvoudige trekpers of een echte Heidelberg, op kopieerpapier of speciale papiersoorten een eigen drukwerk maken. Dat kan zijn een boek, kaart, poster, gelegenheidsdrukwerk, een pop-up vouwwerk en ga zo maar door. Drukwerk vaak wel met een prijs, maar zonder winstoogmerk, altijd in een kleine oplage en niet zomaar op internet terug te vinden.
De Hanzeperzen
De particuliere drukkers zijn wereldwijd en dus ook in Nederland autonoom actief en moeilijk te verenigen drukkers. Toen Peter Duijff uit Schalkhaar in 2004 op zijn vijftigste verjaardag van zijn vrouw en kinderen een eenvoudige drukpers en een bok met loden letter kreeg, heeft hij deze eenzaamheid ervaren. Zonder vakopleiding en met collega’s op afstand is het niet makkelijk om een regel, laat staan een tekst met kleine losse loden letters uit de hand te zetten en niet te laten vallen. Het afstellen, van de pers, het beïnkten van de rollen, het reinigen en onderhouden van alle bewegende delen zijn zo mogelijk nog moeilijker.
Na een jaar van proberen nodigde Peter Duijff op basis van postcode wat drukkers uit Deventer en omgeving uit om met hem zijn verjaardag te vieren met een collegiale maaltijd. Bij het hoofgerecht bracht hij het idee naar voren om voortaan jaarlijks gezamenlijk een drukwerk te maken. Veel enthousiasme, direct suggesties en ook een afhaker. De door Peter Duijff voorgestelde naam van De Hanzepersen werd meteen overgenomen. Maar dan?
Dan heb je een groep van zeven drukkers, uiteenlopende ideeën over de inhoud, eigen opvattingen over tekst, beeld, papier- en kleurgebruik, grote en kleine drukpersen en de vraag hoe breng je de verschillende drukwerken bij elkaar en wat is de planning? Op de eerstvolgende bespreking werden de knopen doorgehakt: de titel werd Catten kinderen muisen gaern, met als inhoud oude spreekwoorden. Elke drukker verzorgt vier of meer bladzijden, papier naar keuze, hard gebonden en de presentatie in 2006.
De oplage werd als volgt bepaald: voor iedere drukker één exemplaar voor de zeven dagen van de week, 10 exemplaren in de verkoop om het project te bekostigen en één exemplaar voor de Koninklijke Bibliotheek. Met zeven drukkers kwam dit uit op 60 exemplaren.
In 2006 verscheen het boek en een jaar later kreeg deze uitgave een plaats in Mooi Marginaal, een tweejaarlijks boek over de mooiste margedrukwerken van Nederland.
Voor het volgende project genaamd Briefpost ontwierp Doortje de Vries het logo met daarop de Hanzekogge. Van dat logo is een messing cliché gemaakt om daarmee de envelop te bedrukken. Het cliché is bij alle daaropvolgende uitgaven gebruikt.
In loop der jaren kwamen er drukkers bij en trokken drukkers zich terug. Verhuizing met behoud van deelname is geen uitzondering. En niet zelden deed een gastdrukker eenmalig mee. Daardoor is de IJsselvallei opgerekt tot Europa en wordt die bewoond door komende en gaande drukkers. Hieronder volgt het overzicht van namen met daarbij tussen haakjes de vermelding aan hoeveel drukwerken is meegedaan en indien van toepassing de naam van de eigen drukpers.
Dick Berendes (1), Typografiek, Sint Pancras
Anne-Mieke Boonstra (1): Boekenkunst, Apeldoorn
Willie Bosch (1), Werkplaats De Akker, Hengelo
Albert Cnossen (2): Albatros Pers, Apeldoorn
Aleks Deurlo (1), Grafische Werkplaats Kampen
Peter Duijff (9): De Eierland Pers, Schalkhaar
Toos Elfrink, (2) Ooei Grafische Ontwerp, Deventer
Sjaklien Euwals (9): De Overkant, Malaga (Spanje)
Henk Francino (9): Pers Achter de Muren, Deventer
Niels Klinkenberg (9): Pers Aldo, Deventer
Renze Koenes (1), Grafische Werkplaats Kampen
Maaike van der Meulen (2), Pluuspers, Zwolle
Harm Noordhoorn (1), Sopit, Castricum
Titus Rudolphy (1), Grafische Werkplaats Kampen
Kees Thomassen (6): De Uitvreter, Woold
Doortje de Vries (9): De Eikeldoorpers, Apeldoorn
Thijs Weststrate (2), Drukkerzonderdak, Oldenzaal
Channa Wijmans (1), Knalgoed Producties, Arnhem
Silvia Zwaaneveldt (2), De Baaierd, Brakel
De drukwerken waren verrassend verschillend zoals een bundel brieven, een kleurenwaaier, kranten geklemd in een stok en de drie meter lange leporello (uitvouwboek) De IJssel, met als blauwe draad de rivier zelf. Burgemeester Heidema van Deventer nam daarvan het eerste exemplaar op het pontje naar De Worp midden op de IJssel in ontvangst en was zo enthousiast dat hij de hele oplage wel wilde kopen als relatiegeschenk voor collega’s.
Het oorspronkelijk idee van jaarlijks één uitgave bleek niet haalbaar. In de loop der jaren zijn nog acht drukwerken gemaakt. Daarmee is de De Hanzepersen het laatst overgebleven en langst actieve collectief van margedrukkers in Nederland.
Titeloverzicht:
Catten kinderen muisen gaern (2006)
Koppermaandag (2007)
Briefpost (2008)
De IJssel (2009)
Kleurproef-proefkleur (2010)
Zeven Hanzesteden (2011)
Hanzebode (2014)
Aardappeleters in de Marge (2016)
Druk bij Deventer (2018)
Het is inmiddels vijf jaar geleden dat de laatste uitgave is verschenen. Corona, verschil van opvatting, andere activiteiten dan wel prioriteiten vertragen de doorstart van De Hanzepersen. De tiende uitgave van dit unieke collectief laat op zich wachten.
Peter Duijff